WERKLUST

Stuur jezelf en help een ander.

De discussie over het basisinkomen laaide de afgelopen tijd snel en hoog op in het hele land. Mogelijk het begin van een discussie over de toekomst van de sociale zekerheid. Want in dat kader zijn meer varianten te bedenken dan alleen het basisinkomen. Een denktank van de vier grote steden bedacht er een aantal en bracht er een boekje over uit. En ik recenseerde het voor Sociaal Bestek. Ik recycle het nu en hier in het kader van de aanhoudende discussie over het basisinkomen. Die discussie is nu beperkt tot het wisselen van argumenten pro en contra het basisinkomen. Maar er is meer onder de zon.

  • Richting ministelsel?

FNV voorzitter Ton Heerts plaatste begin juni een snoeiharde aanval op de zelfstandigenaftrek. Hoon was zijn deel. Hoe hij het in het hoofd haalde om hardwerkende zelfstandigen hun belastingvoordeel te willen ontnemen. Voor een deel van de ZZP-ers het enige dat hen behoedt van de financiële ondergang. Maar Heerts heeft wel degelijk een punt. De aftrek was bedoeld om een pensioenvoorziening en een arbeidsongeschiktheidsverzekering van te betalen maar is voor een deel van de zelfstandigen onmisbaar voor consumptieve uitgaven. Gevolg van een race to the bottom in de prijzen voor diensten van (veel) zelfstandigen.

Heerts is beducht voor een ministelsel waarbij ook de veel ruimere rechten van mensen in loondienst er helemaal of gedeeltelijk aan gaan. Kortom de flexwerkers en hun beperkte rechten zetten het stelsel zodanig onder druk dat er wel iets anders bedacht moet worden. En dan gaat het niet alleen over aanpassingen in het sociale stelsel, zoals we de laatste jaren al zo vaak hebben gezien, maar ook over het stelsel zelf.

  • Denktank

Dat het tijd werd om verder te kijken dan de volgende wijziging van de Participatiewet, realiseerden de directeuren van de diensten Werk en Inkomen van de vier grote steden zich blijkbaar ook. Zij stelden samen met het ministerie van SZW een denktank in met de opdracht om vrij na te denken over de ontwikkeling van het sociaal stelsel op langere termijn.

Dit gebeurde onder leiding van de bekende Volkskrant columnist Frank Kalshoven, in het dagelijks leven directeur van de Argumentenfabriek. Een bedrijf dat mensen en organisaties helpt met helder denken over de toekomst.

Het eindresultaat is een boekje dat inderdaad het denken over de toekomst van de sociale zekerheid prikkelt. Het boek “Kiezen voor nieuwe zekerheden” leest als een receptenboek. Maar dan geen kant en klare recepten. Het gaat om mogelijke richtingen met alle voor- en nadelen overzichtelijk opgesomd. Een keuze wordt niet gemaakt. Eigenlijk worden alleen een aantal varianten beschreven en de “knoppen” waaraan men moet draaien om een variant te bereiken. Het is aan de lezer om zich een oordeel te vormen en aan de beleidsbeslisser om aan de knoppen te draaien. Het boek biedt daarmee een handreiking om gestructureerd na te denken over de fundamentele vragen in de sociale zekerheid.

  • Fundamentele vragen.

Ook anderen dan Ton Heerts laten zich de laatste maanden door hun emoties leiden als het gaat om de sociale zekerheid. Dat blijkt onder meer uit tientallen aangekondigde experimenten met het onvoorwaardelijk basisinkomen in Nederlandse gemeenten. De meeste experimenten lichten al meteen de hand met één van de essenties van het basisinkomen, door de werking te beperken tot (een deel van) de bijstandsgerechtigden. Dan krijg je dus een experiment met onvoorwaardelijke bijstand. En dat is echt iets anders. Nu is de regelgeving voor bijstand de laatste jaren steeds complexer geworden en zijn de eisen die worden gesteld aan bijstandsgerechtigden welhaast tot onduldbare hoogte gestegen. Maar hiervoor zijn ook andere oplossingen denkbaar dan simpelweg alle voorwaarden maar laten vallen.

Als we gestructureerd willen nadenken over de sociale zekerheid, wat zijn dan de meest fundamentele vraagstukken? Volgens de denktank zijn het er drie.

  1. In de eerste plaats is er de keuze tussen inkomenzekerheid en zelfredzaamheid. Het huidige stelsel beschermt wel de inkomens maar beperkt –ondanks alle pogingen tot het tegendeel- de zelfredzaamheid. De vraag is wat je wilt in een toekomstig stelsel. Het handhaven van de inkomenszekerheid of de nadruk verschuiven naar zelfredzaamheid.
  2. De tweede vraag gaat over de keuze tussen kansgelijkheid of uitkomstgelijkheid. Kansgelijkheid is wat we trachten te bereiken met het onderwijs. Voor alle kinderen en jongeren een zoveel mogelijk gelijke kans te scheppen om een toekomst en een carrière op te bouwen. Uitkomstgelijkheid wordt geschapen door de “pechvogels” op de arbeidsmarkt te compenseren voor hun inkomstenverlies. Wat willen we in een toekomstig stelsel borgen, kansen of uitkomsten?
  3. Het derde vraagstuk heeft te maken met de manier waarop de uitvoering wordt ingericht. Ligt hier de nadruk op gelijkheid (in juridische zin) of kiezen we voor een systeem waarin meer de nadruk wordt gelegd op het maatwerk waardoor er geen groepen buiten de boot vallen.
  • Hengel of vis.

Die vragen zijn bovendien nog heel eenvoudig terug te brengen tot de aloude vraag in de hulpverlening. Geef je vis of geef je een hengel. Door de twee tegenstellingen uit de eerste twee vragen op assen te plaatsen, verkrijg je een matrix met vier kwadranten. (Zie afbeelding). Dit levert dan twee varianten op waarin vis wordt verstrekt en twee varianten waarin de burger een hengel krijgt. Deze varianten worden door Van Kalshoven werelden genoemd.

matrix

Het veel besproken basisinkomen vinden we meteen terug in kwadrant 1 en wordt rauwe vis genoemd. Rauw omdat het basisinkomen eigenlijk een erg kaal en eenvoudig stelsel is. Het beschermt het inkomen weliswaar door een vast bedrag te garanderen maar verder wordt er niets geboden. Het uitgangspunt in deze wereld is namelijk dat de burger zelf verantwoordelijk is voor het verzilveren van zijn of haar kansen. Om dat mogelijk te maken stelt de denktank wel voor om een levenslang leerrecht toe te voegen, maar geen extra’s in de sfeer van levensonderhoud. Voor degenen die van het basisinkomen niet kunnen rondkomen, zit er niet veel anders op om met anderen kosten te delen. Anders dan in het huidige stelsel is dat bij het onvoorwaardelijk basisinkomen geen enkel probleem.

Voorstanders van het basisinkomen zullen zich moeten realiseren dat zij misschien wat te makkelijk de nadelen van de bijstand tegen de voordelen van het basisinkomen hebben afgezet. Aan het basisinkomen kleven nadelen waarvan het ontbreken van elke vorm van maatwerk er één is. Bovendien vergroot dit stelsel de inkomensongelijkheid. Daar staat dan weer tegenover dat bij en omscholing sterk worden gestimuleerd en de uitvoeringskosten maar een fractie zijn van de kosten van het huidige systeem.

  • Alle kaarten op onderwijs.

Het alternatief voor het verstrekken van vis is het geven van een hengel. Hiervan worden twee werelden beschreven. In de eerste wereld wordt volstaan met het geven van een hengel, een tweede wereld biedt daarnaast ook nog visles aan.

In de hengel wereld wil men iedereen zoveel mogelijk dezelfde kans bieden en om die reden worden alle kaarten op initieel onderwijs gezet. Tot iemand 18 is wordt daar alles aan gedaan maar daarna houdt het pardoes op. Vindt iemand ook na zijn 18e onderwijs een goede investering, dan kan hij zijn gang gaan op een geprivatiseerde universiteit. Liever werken? Dat kan op de gedereguleerde arbeidsmarkt. De overheid biedt geen uitkeringen aan maar alleen ondersteuning in natura: bad, brood en bed zogezegd. In deze wereld leeft men dus in een wel heel rigoureus systeem.

Wat dat betreft is het visles stelsel sympathieker van aard. Hier ligt de nadruk ook op zelfredzaamheid maar wordt geen gelijke kansen maar gelijke uitkomsten nagestreefd. De nadruk ligt sterk op werk maar men kan zich gedurende het arbeidsleven voortdurend bij of om laten scholen. Er is een eenvoudige vorm van inkomstenbescherming maar geen ontslagvergoeding. Deze wordt vervangen door een scholingsbudget.

  • Het huidige systeem: gebakken vis. 

Het vierde kwadrant tenslotte levert een systeem op met de naam gebakken vis. Dit systeem borduurt voort op wat we nu hebben. De overheid zorgt hier voor een uitkering en vraagt als tegenprestatie dat men werkt in een van overheidswege gecreërde baan. Het laat zich raden dat in dit systeem onderwijs, sociale zekerheid en arbeidsmarkt behoorlijk worden gereguleerd. Het is de vraag of zo de economische groei wordt gestimuleerd. In ieder geval zal duidelijk zijn dat de uitvoeringskosten torenhoog zijn.

De denktank onder leiding van Van Kalshoven heeft een boekje uitgebracht dat inderdaad tot nadenken stemt. Daar is behoefte aan nu grote veranderingen op de arbeidsmarkt het huidige systeem onder druk zetten. Het boekje bevat systematische overzichten en analyses waardoor veel inzicht ontstaat in de consequenties van de verschillende werelden. Wie zich echter er verdiept, merkt echter al snel dat de verschillende werelden erg extreem zijn. In de rauwe vis wereld wordt een basisinkomen verstrekt van ongeveer 600 euro. Voor ouderen betekent dit een forse achteruitgang ten opzichte van de huidige AOW. Natuurlijk kan van hoogbejaarden niet worden verwacht dat gaan werken om het leven betaalbaar te houden. In de hengelwereld moet iedereen na zijn achttiende zich maar zien te handhaven. Ook als je een leerachterstand hebt. De gebakken viswereld met haar verplichte te werkstelling doet erg aan de voormalige DDR denken waar iedereen werkte maar in zinloze en onproductieve banen.

Van de vier werelden is de visles wereld met haar nadruk op constante her- en bijscholing wellicht de minst extreme. Bovendien wordt scholing door velen als de sleutel voor de toekomstige arbeidsmarkt gezien. Scholing zou moeten leiden tot een hoogopgeleide en flexibele beroepsbevolking die zich kan aanpassen aan een werelde met voortdurende innovaties en veranderingen.

Kiezen voor nieuwe zekerheden

Door Frank van Kalshoven en Shaun Lednor

uitgegeven door de Argumentenfabriek

in opdracht van de G4 en het ministerie van SZW.

Eerder gepubliceerd in Sociaal Bestek no. 4 2015.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s